İstanbul'un Silüetine Muazzam Dokunuş: Tarihi Yalı Köşkü Yeniden İhya Ediliyor

İstanbul'un tarihi liman ve denizcilik hafızasında çok önemli bir yere sahip olan ancak uzun yıllar önce yıkılarak kentin silüetinden silinen tarihi Yalı Köşkü, küllerinden doğmaya hazırlanıyor. Topkapı Sarayı'nın Sarayburnu kıyısında, Sepetçiler Kasrı'nın hemen yanında yer alan bu anıtsal yapı, İstanbul Valiliği Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı (YİKOB) tarafından yürütülen çalışmalarla kentin tarihi silüetine yeniden kazandırılacak.

Barbaros Hayreddin Paşa’nın Kanuni ile Buluştuğu Nokta

Tarihi kaynaklarda "Cebeciler Köşkü" olarak da anılan yapının geçmişi, aslında çok daha köklü bir denizcilik mirasına dayanıyor. İstanbul Üniversitesi Türk İslam Sanatları Tarihi Dr. Öğr. Üyesi Fatih Sarımeşe'nin aktardığı bilgilere göre, 16. yüzyılın sonlarında inşa edilen bugünkü Yalı Köşkü'nden önce aynı alanda Sultan II. Beyazıt döneminde yapılan başka bir köşk bulunmaktaydı.

Tarihçi Necdet Sakaoğlu’nun aktardığı vesikalara göre; efsanevi denizci Barbaros Hayreddin Paşa, Osmanlı Devleti'nin hizmetine girmek üzere İstanbul’a geldiğinde Kanuni Sultan Süleyman tarafından ilk kez bu alandaki eski köşkte kabul edilmişti. Daha sonra Sultan III. Murat döneminde (1591-1592 yıllarında), Mimar Sinan'ın haleflerinden dönemin hassa başmimarı Mimar Davut Ağa tarafından yerine meşhur Yalı Köşkü inşa edildi.

"Kaptanıderyalar ve Leventler Buradan Uğurlanırdı"

Saray teşkilatının kıyıdaki uzantısı olan Yalı Köşkü, Osmanlı donanmasının kalbi niteliğindeydi. Köşkün devlet işleyişindeki muazzam işlevini anlatan Dr. Fatih Sarımeşe şu detayları paylaştı:

"Bu köşkün en büyük işlevi kaptanıderya ve serdarlar sefere giderken buradan padişah tarafından uğurlanırdı. Burada hem ziyafet verilir hem de dualar eşliğinde askerler sefere yollanırdı. Akabinde seferden muzaffer dönen kaptan paşa, serdarlar ve leventler burada padişah tarafından karşılanır; padişah onlara ihsanlarda bulunurdu."

6 Bin Çiniyle Süslü "Çadırvari" Bir Şaheser

Eski gravürlerden, sınırlı sayıdaki eski fotoğraflardan ve seyyahların notlarından derlenen bilgilere göre köşk, Türk sivil mimarisinin en seçkin özelliklerini barındırıyordu.

• Mimari Planı: Üzerinde görkemli bir kubbenin yer aldığı, orta sofalı ve üç eyvanlı bir divanhane yapısına sahipti. (Bu 3 eyvanlı tasarım daha sonra 17. yüzyılda inşa edilen Revan Köşkü'ne de ilham vermiştir).

• İznik Çinileri: İç mekanda, İznik çiniciliğinin zirve dönemi kabul edilen yıllara ait, bitkisel motifli ve klasik desenli 6 bine yakın eşsiz çini kullanılmıştı.

• Çadır Görünümü: Köşkün ana çekirdeğinin etrafında mermer revaklar ve çok geniş saçaklar yer alıyordu. Revakların (sütunların) arasına perdeler çekildiği için uzaktan bakan seyyahlar bu yapıyı muazzam bir "çadıra" benzetirdi.

Demiryolu Hattıyla Gelen Atıllık

Sultan Abdülmecit döneminde hanedanın Topkapı Sarayı'ndan Dolmabahçe Sarayı'na taşınmasıyla işlevini yavaş yavaş kaybeden köşk, Sultan Abdülaziz döneminde Yedikule - Sirkeci şimendifer hattının rayları döşenmeye başlayınca tamamen atıl duruma düştü ve ilerleyen süreçte yıkıldı. Alana daha sonra kurulan demir döküm fabrikasının kalıntı analizleri de proje kapsamında titizlikle incelendi.

Arkeolojik Kazılarda Osmanlı'nın "Fore Kazık" Teknolojisi Çıktı

Yalı Köşkü'nün aslına uygun olarak rekonstrüksiyonunun yapılabilmesi için bölgede ilk kazılar 2007 yılında İstanbul Arkeoloji Müzeleri denetiminde başlamıştı. Projenin hayata geçirilmesi amacıyla son olarak 2025 yılının Aralık ayında başlayan ve 2 ay süren yoğun bir arkeolojik kazı daha gerçekleştirildi.

Yaklaşık 1900 metrekarelik alanda yapılan kazılarda duvar temelleri ve tuğla kanalların yanı sıra çok çarpıcı bir mühendislik detayı keşfedildi. Alanın deniz kenarında olması sebebiyle, Osmanlı mimarlarının zemin iyileştirmesi amacıyla duvar altlarına ahşap kazıklar çaktığı görüldü. Yüklenici firma arkeoloğu Evren Yıldız, bu yöntemin günümüzdeki "fore kazık" teknolojisinin Osmanlı dönemindeki karşılığı olduğunu belirtti.

Hedef: 2 Yıl İçinde Tamamlanması

İstanbul Valiliği YİKOB Uygulama İşleri Amiri Mimar Faruk Çelen, "Yadigar" projesinin kent genelindeki tarihi çeşmeler, hamamlar, askeri binalar ve eğitim yapılarını geçmişten geleceğe aktaran dev bir hamle olduğunu belirtti. Çelen, proje sayılarına ilişkin şu verileri paylaştı:

Faruk Çelen, koruma kurullarından ve ilgili kurumlardan alınacak son onayların ardından, aslına uygun olarak inşa edilecek Yalı Köşkü projesini 2 yıl içinde bitirmeyi planladıklarını müjdeledi. Cumhuriyet döneminin dehası mimar Sedat Hakkı Eldem'in köşk hakkındaki restitüsyon çalışmaları, bu ihya projesine en büyük kaynaklığı ediyor.